ΔΕΙΠΝΟΝ ΑΡΧΑΙΩΝ

Δύο εξαιρετικά άρθρα του Αντώνη Καρκαγιάννη στην Καθημερινή το 1997, με θέμα το πιο "χλιδάτο" γαμήλιο δείπνο που έχει καταγραφεί ποτέ. Έγινε στης Πέλλα, στην αρχαία Μακεδονία.  Ωχριούν μπροστά του τα δήθεν χλιδάτα που έγιναν κατά καιρούς στην Ελλάδα, και ας σημειώσετε καλά τις τελευταίες παραγράφους !  Καλή  όρεξη..... έστω με τα μάτια....  

ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΕΙΣ 1997

Του Αντώνη Καρκαγιάννη

  Οι κοσμικές, ημικοσμικές -δεν θα λέγαμε «υποκοσμικές»- και «παρα­κοσμικές» στήλες των εφημερίδων και των περιοδικών φιλοξενούν περιγραφές δεξιώσεων δείπνων και άλλων «σεμνών τελετών» που οργανώνουν οι σημερινοί νεό­πλουτοι και οι παντός είδους «χαβιαροαριστεροί».

Ο Παρατηρητής ανεκάλυψε εις τον «Μέντορα» το Δελτίον της Αρχαιολογικής Εταιρείας, ανάτυ­πον από  άρθρον του κ. Κ. Οικονόμου εις το οποίον δίδεται μια σπαρταριστή περιγραφή ενός γαμηλίου δείπνου εις την αρχαία Μακεδονία. Και το δημοσιεύει σε δύο συνέχειες τόσο για να πληρο­φορηθούν οι σημερινοί Έλληνες τι

ήσαν τα πραγματικά «χλιδάτα» δείπνα, όσο και να αντιληφθούν οι «νεοχλιδάτοι» πόσο «μικροί» είναι εν συγκρίσει με τους αρχαίους. Ας δούμε, όμως, το πρώτο μέρος:

Οι προσκεκλημένοι εις το δείπνον  άνδρες ήσαν είκοσι. Γυναίκες δεν συνέτρωγον, διότι το αρχαίον έθος εκράτει αυτάς μακράν των τοιού­των ανδρικών συγκεντρώσεων εις χωριστήν διασκέδασιν. 

Προτού εισέλθωσιν οι προσκεκλημένοι εις την αίθουσαν του δείπνου ο εστιών  τους φίλους είχε στεφανώσει έκαστον δια χρυσής "στλεγγίδος", ήτις ήτο είδος τιαροειδούς πανηγγυρικού και εορτασίμου καλύμματος της κεφαλής. Αι στλεγγίδες αύται του Καράνου είχον εκάστη αξίαν πέντε χρυσών, δηλ. πέντε λιρών των τότε χρόνων ίσων περίπου πρός τριάκοντα σημερινάς....

Αλλά τούτο ήτο μόνον η αρχή της μεγαλοδωρίας του Καράνου διότι μόλις εισήλθον οι φίλοι και εξηπλώθησαν εις τας κλίνας του συμποσίου έλαβον νέον δώρον αργυράν φιάλην, ήτοι τάσι, δια να πίωσιν  οίνον. Ητο αύτη η πρόποσις η ορεκτική ή άλλως λεγομένη και πρόπομα Αφού εξεκένωσαν τα "ποτήρια", εδόθη εις έκαστο ν εντός χαλκού δισκοειδούς πινα­κίου, Κορινθιακής κατασκευής, άρτος έχων το αυτό μέγεθος με το πινάκιον και κόττες και πάππιες και φασιανοί και χήνα και άλλα πουλερικά εν αφθονία, έκαστος δε εκ των συνδαιτυ­μόνων λαβών δι' εαυτόν όσα ήθελε διεμοίραζε τα υπόλοιπα εις τους όπισθεν ισταμένους υπηρέτας. Περιεφέροντο δε άλλα πολλά και διάφορα φαγητά.

Επειτα έρχεται άλλος δίσκος αργυρούς μετ' άλλου πάλιν μεγάλου άρτου και χήνες και λαγοί και ερίφια και άλλοι άρτοι και περιστέρια και τρυγόνια και πέρδικες και όσον πλήθος άλλων πτηνών υπήρχε. "Τα εχαρίσαμεν και αυτά εις τους δούλους" λέγει ο Ιππόλοχος "και, αφού εχορτά­σαμεν, επλύναμεν τας χείρας μας". Επειτα  εκομίσθησαν πολλοί στέφανοι παντοδαπών ανθέων και εν τέλει χρυσαί στλεγγίδες έχουσαι το αυτό βάρος προς τον πρώτον στέφανον διά να στεφανωθώσιν οι διασκεδάζο­ντες κατά το αρχαίον έθιμον.

Αφού ο οίνος και οι στέφανοι και τα άνθη εξήγειραν ολίγον την διάθεσιν και απεδίωξαν την δυσάρεστον σοβαρότητα ή όπως χαριέντως λέγει ο αρχαίος "ήδη δε ημών ηδέως απηλλοτριωμένων του σωφρονείν" εισοpμώσιν εις την αίθουσαν τα σμήνη του ελαφρού κόσμου, αυλητρίδες και μουσουργοί και Ροδιαί τινές  παίζουσαι σαμβύκην, ''γυμναί δε όπως εφάνη - προσθέτει ο Ιππόλοχος, αν και μερικοί έλεγον ότι είχον χιτώνας" Εκ του χαριτολογήματος δύναται κανείς να φαντασθεί την έκτασιν του διαφανούς των χιτώνων.

Κατόπιν εισέρχονται άλλαι γυναίκες φέρουσαι εκάστη δύο ληκύθους μύρου, μίαν αργυράν και μίαν χρυσήν, χωρητικότητας μιας κοτύλης ήτοι 80 περίπου δράμια, αι οποίαι ήσαν συνδεδεμέναι διά χρυσής κορδέλλας, και έδωκαν εις έκαστον εκ των συνδαιτυμόνων ίνα αλειφθεί και ευθυμήσει εκ της ευωδίας του πολυτίμου μύρου.

Δεν είμεθα δε ακόμη εις την δύσιν της διασκεδάσεως, διότι νέος εισφέρεται τεράστιος αργυρούς μετά παχείας επιχρυσώσεως δίσκος, σχήματος των μεγάλων τουρκικών απλωτών ταψίων, μία περιουσία, ως θα ελέγομεν σήμερον κατά την έκφρασιν του Ιππολόχου "πλούτος αντί δείπνου". Εντός του κολοσσιαίου τούτου δίσκου ήτο τοποθετημένος ολόκληρος μέγας ψητός χοίρος ύπτιος, δεικνύων άνω την κοιλίαν του γεμάτην με χίλια καλά. διότι ήσαν εντός αυτού ψημέναι τσίχλαι μετά του χοίρου και μήτραι και συκαλλίδες (Οι σημερινοί συκοφαγάδες) εν απείρω αφθονία και κροκοί αυγών επ' αυτών και στρείδια και κτένια θαλασσινά. Φαντάζεται πας τις αποτέλεσμα του δαιμονίου όντως αυτού συνδυασμού των γεύσεων, την νοστιμάδαν του γεύματος και την εκ ταύτης προκληθείσαν μακαριότητα των περιφήμων αυτών κοιλιοδούλων, οι οποίοι μετά ταύτα έλαβον και ψωμί από καθαρόν σιτάρι εντός πινακίου, το οποίον εννοείται, εχαρίσθη εις τους φιλοξενουμένους.

Μετά εν ποτήριον οίνου, προσετέθη προ των συνδαιτυμόνων ζεστόν κατσικάκι επί άλλου πάλιν ομοίου πινακίου μετά χρυσών κοχλιαρίων. Τότε ο Κάρανος, βλέπων ότι είχον πάρα πολλά μέχρι στενοχωρίας συσσωρευθή προ των ξένων του, διατάσσει να δοθώσιν εις αυτούς σπυρίδες (ζεμπίλια) και αρτοφόρα σακκούλια πεπλεγμένα διά λωρίδων ελεφαντοκολλήτων Οι δε ξένοι ενθουσιασμένοι εχειροκρό­τησαν την γενναιοδωρίαν του γαμβρού, χαίροντες βεβαίως, διότι ούτω περιέσωζον και τα έως τότε δοθέντα εις αυτούς. Αλλ' η κολακευθείσα ελευθεριότης του Καράνου νέους προσθέτει στεφάνους και νέον διπλούν ληκύθιον μύρου χρυσούν και αργυρούν ίσου βάρους πρός τα πρώτα. Καί γίνεται νέα εισβολή ελαφροκόσμου άρρενος και θήλεος, γυναίκες θαυματοποιοί γυμναί κυβιστώσαι επι ξιφών και εκβάλλουσαι πυρ εκ του στόματος".

Β.

Το "χλιδάτο» όμως δείπνο συνεχίζεται Ας παρακολουθή­σουμε λοιπόν την περιγραφή του:

" Μετά το πέρας Και της "πράξεως" ταύτης του συμποσίου, οι συνδαιτυμόνες τρέπονται μετά ζωηροτέρου ζήλου και θερμότητος προς το ποτόν, δοκιμάζοντες όλα τα είδη των περιφήμων τότε οίνων της Θάσου και της Λέσβου και της Μένδης, της εν τη Χαλκιδική σημε­ρινής Καλλάντρας, σχολιάζει : Κομισθέντων εις έκαστον εντός χρυσών αγγείων σεβαστού μεγέ­θους. Μετά τον πότον παρουσιά­ζεται υάλινος δίσκος εντός αργυράς θήκης, διαμέτρου δύο πήχεων περίπου, γεμάτος ψητά ψάρια όλων των ειδών Και δίδεται εις έκαστον αρτοφόριον περιέχον άρτους της Καππαδοκίας δηλαδή κατεσκευασμένους κατά τον Καππαδόκιον τρόπον, όπως θα ελέγομεν σήμερον ψωμί γαλλικόν ή γερμανικόν κ. τ.   Εκ τούτων άλλα έφαγον και άλλα έδωκαν εις τους υπηρέτας. Επειτα νίπτουσιν εκ νέου τας χείρας και στεφανούνται πάλιν και λαμβάνουσι νέας χρυσάς στλεγγίδας διπλασίου μεγέθους των προτέρων και άλλα δύο ληκύθια μύρου οι ακούραστοι και αχόρταστοι συνδαιτυμόνες.

Οτε δε επί τέλους εγένετο ησυχία αναπηδήσας εκ της κλίνης ο Πρω­τέας ζητεί ένα "σκύφον χοαίοv" ή όπως θα ελέγομεν σήμερον, εάν είχομεν, ποτήρι "χιλιάρικοv" (1 χους = 3.283 γραμμάρια) Και αφού το εγέμισε κρασί της Θάσου και έσταξε και ολίγον νερόν μέσα διά τον τύπον το έπιεν όλον και είπεν

 "O πλείστα πίνων πλείστα κ' ευφρανθήσεται".

Τότε ο Κάρανος είπε: "Αφού πρώτος έπιες, κράτησε πρώτος και το ποτήριον δώρον. Αυτό δε θα είναι το βραβείον και των άλλων, όσοι θα πίωσι". Μόλις ήκουσαν ταύτα επετάχθησαν όλοι και ήρπασαν, όπως επρόφθασαν τα ποτήρια. Είς όμως των συνδαιτυμόνων μας μη δυνάμενος ο δυστυχής να πίη ανεκάθισεν εις την κλίνην και έκλαιεν επειδή έμεινεν άσκυφος δηλ. χωρίς ποτήρι. Ο Κάρανος τότε κατά χάριν του δίδει κενόν το ποτήριον! Εν είδος πολεμικού μεταλλίου άνευ διεμβολών!

Επειτα νέα πάλιν διάνθησις της διασκεδάσεως. Χορός εκατοντα­μελής εισέρχεται και ψάλλει τον γαμήλιον ύμνον αρμονικώτατα. Μετά ταύτα δε θωπεύει τους οφθαλμούς νέα εμφάνισις ορχηστρίδων αι οποίαι παριστά­νουσι Νύμφας και Νηρηϊδας. Μετά και αυτήν την απόλαυσιν οι συμποσιάζοντες εξακολουθούσι καρτερικώτατα την διασκέδασιν. Επειδή δε ήρχισε να σκοτεινιάζει, ανοίγεται ο οίκος αφαιρουμένων των λευκών παραπετασμάτων, τα οποία περιελάμβανον τα πάvτα γύρω, και ανεφάνησαν δάδες λειτουργούσαι διά μηχανημάτων και Ερωτες και Ερμαί και Αρτέμιδες και Πάνες ως αγαλμά­τια φωτίζοντα με αργυρούς λα­μπτήρας. ''Εν ω δε ημείς εθαυμά­ζομεν τα μηχανικά αυτά κατορθώ­ματα" λέγει ο Ιππόλοχος, περιε­φέροντο εις έκαστον σουβλι­σμένοι με αργυράς Μακεδονικάς θηρευτικάς λόγχας, τας καλουμέ­νας σιβύνας, εvτός δίσκων αργυρών τετραγώνων με χρυσάς ταινίας αγριόχοιροι, όμοιοι προς εκείνους τω όντι τους μυθικούς Ερυμανθίους!

Και το θαύμα είναι ότι, εν ω είμεθα κατάκοποι εντελώς και ζαλισμένοι από την μέθην, οσάκις εβλέπομεν ότι εφέρετο τίποτε, όλοι εσηκωνόμεθα εις τα πόδια και συνηρχόμεθα εκ της μέθης" Βεβαίως αξίζει να θαυμάσει κανείς τους φίλους του Καράνου μεθ' όλην την δόσιν της χαριτολόγου υπερβολής, την οποίαν έχει ο Ιππόλοχος. Πρέπει δε και να τους ζηλεύση, διότι εν τω μεταξύ όλα τα πολυτελή σκεύη της τραπέζης περιήρχοντο εις την κυριότητά των και εστοιβάζοντο εις τα ζεμπίλια και τους σάκκους, περί των οποίων είχε πάλιν ο πλούσιος Αμφιτρύων φροντίσει, ως είδομεν, ωσεί φιλοτιμούμενος, όπως οι ξένοι του ξεσηκώσουν σχεδόν το σπίτι του. Επί τέλους κατά Μακεδονικόν έθος επικρατούν εις τας πολυανθρώπους διασκεδάσεις δίδεται διά σάλπιγγος το σύνθημα του τελευταίου δείπνου. Ο Κάρανος διατάσσει τους υπηρέτας να περιφέρωνται με μικρά ποτήρια και ούτω έπινον κατά μικράς δόσεις ως αντίδοτον κατά της προηγηθείσης ακρατοποσίας.

Επειτα εισέρχεται ο γελωτοποιός Μανδρογένης, απόγονος του περιφή­μου εκείνου Στράτωνος του Αθηναίου, και προκαλεί τους γέλωτας όλων χορεύων μάλιστα και μετά της υπερογδοηκονταετούς γυναικός του.

Μετά την ορεκτικήν αυτήν ανάπαυλαν εισέρχονται τα επιδόρπια και προσφέρονται εις έκαστον εντός πλεκτών ελεφαντοκολλήτων σάκκων τραγήματα ήτοι διάφοροι ξηροί  καρποί και διάφορα είδη γλυκισμάτων, Κρητικών και Σαμιακών και  Αθηναϊκών μετά των θηκων αυτών.   Αφού ετελείωσε και η διατύπωσις αύτη οι συνδαιτυμόνες απέρχονται τέλος πάντων εκ της οικίας του Καράνου,η δε μέριμνα και ο φόβος δια την περιουσίαν, την οποία συναπεκόμιζον εκ του γάμου, είχε τόσον διεγείρει τα νεύρα των, ώστε ουδεμία ησθάνονται πλέον μέθην"

ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΣ    ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ 1997

Αγαπητέ Παρατηρητή. 
Ωραία ήταν η περιγραφή του «χλιδάτου» δέιπνου_που μας έδωσες. Όμως ξέχασες πολλά. Γιατί εμείς οι σημερινοί αναγνώστες των «ειδικών σελίδων» των σημερινών «χλιδάτων» εκδηλώσεων έχουμε συνηθίσει διαφορετικά. Έχουμε μάθει να διαβάζουμε ονόματα, περι­γραφές ενδυμασιών, χαρακτηρι­σμούς «υπάρξεων». Και φυσικά φωτογραφίες να κοσμούν τις σελίδες. Θα μου επιτρέψεις, λοιπόν, να δώσω κι εγώ μερικά πρόσθετα στοιχεία, όχι βεβαίως «κοσμικά», αλλά από την περιγραφή που κάνει ο Ιππόλοχος σε επιστο­λή του προς τον Λυγκέα -κάτοικο Αθηνών- αποσπάσματα της οποίας δημοσιεύθηκαν από τον αρχαίο συγγραφέα Αθήναιο, τα οποία αντλώ κι εγώ από το άρθρο του κ. Γ. Οι­κονόμου στον «Μέντορα».

Κατ' αρχήν, λοιπόν, το δείπνο έδωσε ο Μακεδών Κάρα­νος και η «τελετή» έγινε μεταξύ του 322 και του 280 π.Χ, πιθανώς στην Πέλλα. Υπερέβαλε δε «τα πάντα πανταχού γενόμενα δείπνα». Ήταν, δηλαδή, μια ειδική τελετή, για τον γάμο του Καράνου. Πρώτη παρατήρηση που κάνουμε είναι η έλλειψη γυναικών. Φαίνεται ότι την εποχή εκείνη δεν υπήρχε «γυναικείο κίνημα» να διεκδικήσει το δικαίω­μα της γυναίκας στα δείπνα. Ευκαιρία, ίσως στις σημερι­νές γυναικείες οργανώσεις να προσφύγουν στις Βρυξέλ­λες και να καταγγείλουν τον Κάρανο για μισογυνισμό. Ο α­ριθμός των προσκεκλημένων είναι μόνον είκοσι Όχι «μά­ζωξη» της «σάρας και της μάρας» και όλων των «επώ­νυμων» λιγούρηδων που τρέχουν στις σημερινές «δεξιώ­σεις» - και βάζουν και μέσο για να τους καλέσουν.

Υπάρχει, όμως, κάτι που εσύ παρέλειψες. Είναι η κατά­ληξη της επιστολής του Ιππόλοχου προς τον Λυγκέα, η ο­ποία υπογραμμίζει μιαν άλλην διάσταση. Πρόσεξε λοιπόν: «Συ δε μόνο εν Αθήναις μένων μακαρίζεις τον εαυτόν σου, διότι ακούεις τας φιλοσοφικάς θέσεις του Θεοφράστου, τρώγων θυμάρια και εύζωμα (ρόκαν) και τους ωραίους στρεπτούς και θεώμενος τας εορτάς των Ληναίων και των Χύτρων. Ημείς δε, διασκεδάσαντες και φαγόντες πλούτον αντί μερίδων, απήλθομεν εκ του δείπνου του Καράνου ζη­τούντες να αγοράσωμεν άλλοι μεν οικίας, άλλοι δε αγρούς και άλλοι δούλους».

Στο σημείο αυτό βλέπεις την διαφορά των αρχαίων τους σημερινούς «χλιδάτους». Γιατί οι προσκεκλημένοι  του Καράνου "φάγοντες  πλούτον αντί μερίδων» έφυγαν, και με αυτά που πήραν μαζί τους προβληματίζονταν να α­γοράσουν «οικίας, ή αγρούς, ή δούλους», ενώ προηγουμέ­νως ο Ιππόλοχος έγραφε ότι οι συνδαιτυμόνες όταν έ­φευγαν κουβαλώντας τα δώρα, ο φόβος για την περιουσία που μετέφεραν, τους ξεμέθυσε! Αυτοί λοιπόν είναι οι «άρ­χοντες». Οι οποίοι δεν εφρόντιζαν να ικανοποιήσουν τους φίλους τους μόνον με τα εδέσματα, τα ποτά και τις αυλη­τρίδες, αλλά με τα δώρα που τους έδιναν τους έκαναν πλούσιους τόσο πολύ, ώστε να μπορούν να αγοράσουν σπίτι, χωράφια, δούλους!

Φαντάζεται λοιπόν κανείς, αγαπητέ Παρατηρητή, τη­ρουμένων των αναλογιών, τι θα πρέπει να δώσουν στους προσκεκλημένους τους οι σύγχρονοι «χλιδάτοι» για να μπορέσουν να φτάσουν να συγκριθούν με τον Κάρανο. Εάν βεβαίως: έχουν κατ' αρχήν τόσο πραγματικούς φίλους που θέλουν να τους τιμήσουν και εφόσον έχουν και την διάθε­ση να δαπανήσουν τόσα πολλά γι' αυτούς. Ας αφήσουμε ό­μως τις «φιλολογίες» και ας έλθουμε σε τεχνικά θέματα. Στο «Catering» του «φοβερού» αυτού δείπνου και φυσικά στις προετοιμασίες για την κατασκευή των δώρων. Φαντά­ζεται λοιπόν κανείς το μέγεθος των μαγειρείων, τον αριθ­μό των προσώπων που εργάσθηκαν για την προετοιμασία των φαγητών και των ποτών. Και φυσικά και το κόστος του δείπνου. Κάτι που θα άξιζε τον κόπο κάποιος «investigating» αρχαιολόγος να το υπολογίσει και να μας το πληροφορήσει.

Η επιστολή όμως του Ιππόλοχου πρέπει να συγκριθεί με τις περιγραφές των «τελετών» των συγχρόνων «χλιδάτων». Γιατί  και η επιστολή αυτή θα μπορούσε να χαρακτη­ρισθεί ως «ανταπόκριση» του απεσταλμένου μας «εις την Πέλλαν». Εδώ, όμως, δεν έχουμε καταλόγους ονομάτων, αλλά καταλόγους εδεσμάτων και δώρων. Δεν έχουμε περι­γραφές ενδυμασιών, αλλά περιγραφές των δώρων που προσφέρονταν στους συνδαιτημόνες, και της διαδικασίας των εξελίξεων του «δείπνου». Επειδή δε απουσιάζουν οι γυναίκες δεν έχουν πληθώρα κοσμητικών και υπερθετικών επιθέτων, όπως η «χαριτόβριτος», η «κομψή», η «αεράτη», η «αιθέρια». Δεν υπάρχουν ακόμη τα ονόματα των «μόδι­στρων» της εποχής, ούτε ακόμη και των «μυρεψών» που προμήθευαν τα αρώματα.

«Φάτε μάτια ψάρια», θα έλεγε η γιαγιά σου. Δεν πειρά­ζει. Εμείς τρώμε, όπως και ο Λυγκεύς! «Θυμάρια και εύζω­μα» και τουλάχιστον γλιτώνουμε τη χοληστερίνη.

Δρ. Νέστωρ Ξεφτέρης

Για την αντιγραφή Παρατηρητής

Αντώνης Καρκαγιάννης